Nje panorame me kuptim !!!

Te gjithe duhet te lusim Zotin qe te kemi jete te bukur, me besim ne Krijuesin e Gjithesise. Me familje e shoqeri te paster dhe te jemi çdo here me zemer te paster.

Islami në Pukë viti 1523 e ne vijim

Kopertina e defterit Osman "Iskodra Vilayet Salnamesi"

Te dhenat e para historike mbi besimin islam ne treven e Pukes shfaqen pas vitit 1495 ku klerik mysliman, kryesisht udhetar pershkronin rruget e udhetareve ose siç njihet e Rrugen e madhe. 
Zona e Pukes eshte pjese e Sanxhakut te Dukagjanit i krijuar ne vitin 1436 dhe qe ishte nje nder Sanxhaket e Rumelise. Qendren Sanxhaku i Dukagjinit e kishte ne Peje. Sipas dokumentave te shek. XVI (1500) princi Progon Dukagjini me 1502 arriti te bej marveshje me Perandorin Osman mbi lenjen ne dore Progonit sundimin e Zadrimes , dhe Zadrima mbeti autonome. Rreth vitit 1523 disa pasardhes te tij behen mysliman. Njeri nga ato mori graden Pasha dhe u njoh si Mustaf Pasha. Nen shembullin e tij familje fisnike te Kabashit bashke me Puken dhe jo vetem filluan te beheshin mysliman.

Qe ne kohen Romake, Bizentine , por edhe Osmane trava e vjeter Pukes , qe ishte pjese e Principates se Dukagjinit , ndodhej ne qender te nje prej rrugeve me te njohura qe lidhte Shkodren me Dardanin dhe kjo e fundit me Shkupin per te vijuar rrugen tregtare ne Bullgari e deri ne Stamboll. Kjo rruge e rendesishme tregtare dhe jo vetem e ktheu treven e Pukes nje qender te rendesishme, aq sa ne shek. XVI Perandoria Osmane e shpalli Puken dhe jo vetem Nahi (qender) me qender ne Peje dhe me vone Kaza. Po ne kete kohe, perveç Pukes u shpallen Nahi: Iballja dhe Spasi te cilat ishin pjese e Principates se Dukagjinit. Per nje kohe keto Nahi jepnin llogari ne Pej (Ipek) e cila ishte qender mbulonte edhe kete treve.Qendra kryesore e ketyre tre Nahijeve ishte Nahija e Pukes bashke Kabashin, kjo per shkak te vendodhjes gjeografike, te familjeve te medhe por edhe per shkak te rruges se madhe.
Qendra e Nahijes se Pukes ishte tek xhamia e Koder Hanit. Ne kete qender perveç xhamis u ndertua godina e Nahise (diku rreth dy kate) ne te cilen ndodhej: Zyrat e zyrtareve, Mexhlisi (kuvendi), Myftinia e Pukes,Mejtepi i xhamise , abdest-hanja dhe jo vetem. Po ne kete koder ishte edhe imarati (vend i rezervave ushqimore , grumbullim dhe shperndarje , kuzhin), nje vend per ushtaret, llogore mbrojtese, dy hane dhe disa shtepi. Nje hane per zyrtaret dhe nje han per udhetaret. Nga kjo kodra mori emrin "Koder Han", ndersa xhamia emrin: "Xhamia Koder Hani".  E gjithe toka e ketyre godinave ishte vakuf i xhamis pasi vendasit prej Ages se Pukes (Zotnit) dhe jo vetem dhuruan toke vakuf (rreth 25 dylym) per xhamin , ku pjese e seciles tashme ishin edhe vetem me detyra si muezin etj. 

Ne krye te Nahive qendronte burri i asaj familje fisnike qe kishte me se shumti ndikim si pershembull: Aga, Zotnia apo Beu per te vijuar me emrime te tjera nga porta e larte ne Nahin dhe Kazan si pershembull: Kajmekami sebashkume zyrtare te tjere.

Perveç Ages, Dizdarit pinjoll te Dukagjinit si Pal Mziu dhe Boç Mziu (vellzer) u ben mysliman duke hapur besimin mysliman jo vetem ne familjet e tyre por edhe me gjere.  
Nga regjistri i deftereve osmane te vitit 1529 ,1571 dhe 1591 jep nje pasqyre te numrit te popullsise ne keto qendra, po ashtu edhe timaret (toke ne shfrytezim). Ne vitin 1571 del nje mysliman me emrin Sulejman , dhe kjo e dhene del nga timari, pasi ai kishte toke ne shfrytezim sebashku me te birin Ilhanin. Ilhani ishte ushtar ne qendren e Nahise se Pukes, ndersa Sulejmani merrej me timarin e ti qe ishte deri ne Dobran (fshat afer Komanit). Eshte interesant emrin qe kishte djali i Sulejmanit pasi emri ilhan nese do perkthehej nder kuptomet e tjera eshte; Sundimtar, princ. Fjala "il" do te thote: fis, fshat, popull. Ndersa fjala "han" do te thote: sundimtar , mbret, princ. Pra te ngjar qe Sulejmani ti kete vendos kete emer djalit pasi ai mund te ishte sundimtar i tokave.

Pas 20 vitesh, 1591, shfaqen dy breza me mbiemrin Dizdari (nga ku dolen klerik te ndryshem islam). Konkretisht  sipas dokumenteve Osmane ne vitin 1591 shfaqen emrat e pare mysliman si Ali Mustaf Dizdari dhe Mustaf Dizdari. Nga kjo familje rrjedhe edhe Myftiu i pare vendas Musa Et'hem Dizdari i njohur si Hoxhe Puka (1800-1900).
Po ashtu kujtesa popullore tregon se i pari i shtepise se "Zotnive" te Pukes u be musliman dhe mori emrin Ali Aga. Ali Aga i Zotnive mori vlersim dhe grada per shkak te sigurise se rruges se madhe dhe dha shembullin e tij ne harmonizimin dhe bashkimin e vendasve dhe rritjes se mirqenjes se tyre, ky i ndihmuar bashkekohes te tij. Emri i Ali Ages se pari eshte perseritur ne shume breza pas tij. Po ne kete kohe ne qender te Kabashit behet musliman Sulejman Manushi dhe me vone Hader Leka i cili ishte vellau i vogel i kater vellezerve. Pas vdekjes se Hader Lekes u be mysliman vellau i tij , Qaf Leka. Per shkak se vellau i madh Kok Leka mbyti vellan e tij Hader Leken vetem se ishte bere mysliman, burrat e fisit te Kabashit u mblodhen ne kuvend dhe denuan kete akte me vendimin: "Nuk vritet vellau vetem se ka ndru fe." duke ia hequr parin e fisit dhe ne krye te fisit vendoset Qaf Leka.
Si fis i pare , Kabashi u zhvillua shume, aq sa shtepit ishin ngjit me njera tjetren, por toke kishin e paket, dhe per kete shkak disa pjestar familjeve te kater vellezerve si: Deda (vella i madh. Pasi u be mysliman merr emrin Isuf), Marku, Nikolla dhe Pali u vendosen ne disa vende te tjera. E njejta gje eshte edhe me familjen Musë Kopanit ne stanet e vjetra te Kabashit , sot fshati Meçe.
Thuhet se Deda sebashku me familjen e tij u vendosen ne Fushe Doç (aty ku sot ndodhet "Perla" ne Vau Dejes Shkoder) e disa thone ne Mlloje. Ndersa Marku shkoi ne Prizren ku u vendosen ne fshatin Korisht, Nikolla shkoj ne Reç te Dibres ndersa Pali thuhet se shkoj ne Has (Zahrisht) ose Lume e disa thone ne Bardhoc te Kukesit. Nga aty familja e Dedes filloj te kishte kontakte me myslimanet e Shkodres dhe me pas me zyrtare e hoxhallar te ndryshem. Fakti qe Deda (Emri i Dedes permendet nga pasardhesit e tyre te cilet thone se ende vazhdojne te kene tokat e tyre te quajtura: "Ara e Dedes", "Stani i Dedes", madje ka qe permendin dhe toponimin "Hamalla e Dedes" etj), tregon per nje familje fisnike te madhe te fisit te Kabashit. Kjo familje kishte shume meshkuj si dhe duke pas parasyh besnikerin, trimerin e Dedes beri qe ai te ishte ne vemnedjen e zyrtareve te kohes te cilet i ofruan bashkepunim dhe toka. Nje nder tokat qe i dhane Dedes ishte ne Laçaj te Pukes.
Ne qendren e Nahise se Pukes , me za dhe ndikim te madh ishte familja fisnike e Zotnis dhe Dizdari , etj te cilet sebashku me familjen e Dedes perqafun besimin islam dhe filluan te beheshin pjese funksionale e Nahise se Pukes dhe per te vijuar edhe ne Kazan e Pukes. Ne qenderen e Nahise se Pukes e para familje vendase qe pranoi besimin islame ishte Zotnia , me pas Dizdari, Ziu, dhe nje pjese nga familja e Dukagjinit etj.
Kontaktet e para direkte me islamin, familja e Zotnive i pati kur ato pranuan te bashkepunojne me Osmanet per sigurin e rruges se madhe, pasi nje here ne nje segmat te kesaj rruge ndodhi nje grabitje e nje karvani te rendesishem tregtar dhe ushtaret osman qe i shoqeronin nuk arriten ti mbronin. Per kete arsye Sanxhakbeu i Shkodres Firuz Beu (si te thuash Pasha .viti 1496) kerkon bashkepunim me vendasit, gje te cilen e pranoi ne fillim familje e Zotnis dhe me vone Dizdari, Ziu etj.
Me praninim e islamit, myslimanet vendas dhuruan per fene islame toke ne Koder Hani me nje siperfaqe mbi 25 dylym toke, ne Kabash rreth 20 dylym etj.
Rreth vitit 1523 ne Koder Hani u ndertua nje vend falje (musalat apo mesxhid) me derrasa, dhe ne vitin 1530 u vendos edhe nje kujdestar vendas qe kryesisht ndihmonte udhetaret qe ndalonin per te pushuar e lutur. Perveç te qenurit pjese e siguris por edhe te kuvendit te Nahise se Pukes , e ne vijim te Kazaes se Pukes, familjet vendase filluan te arsimonin djemt e tyre tek mejtepi i xhamis Koder Hani dhe xhamis Kabash. Per nje kohe jo te vogel, qendra e Nahise se Pukes u ndihmua shume nga Prizreni, dhe me vone nga nje pjese e familjes se Dukagjinit (te cilet ishin bere pjese drejtuese "Pasha" e portes se larte ne Stanboll), por edhe nga Bushatlit e Shkodres, te cilet ruajten nje mardhie te mire mes besimeve fetare, kjo per shkak se nje pjese e familjes dhe nje pjese e madhe e Dukagjinit qendruan ne besimin e krishter. Ndikimi i myslimaneve vendas ne ruajten dhe mbrotjen e vellezeve dhe motrave te tyre shqiptare te cilet kishin qendruar ne besimin e tyre te krisht, u vlersua shume nga keto te fundit. Aq shembull te mir ne harmonin fetare dhane vendasit se jo pak here shikon ne kuvendin apo keshillin e xhamive te kete nje te besimin katolik dhe e kunderta. Nje shembull i till haset ne fshatin Kryezi.

Nga femijet qe merrnin mesim ne Mejtepin e xhamise se Koder Hanit u spikat djali i Ismail Laçit te pare. Perveç zgjuarsise (bente muezin), ai shfaqi mjaft mire edhe tiparet e nje udheheqesi. Kur u rrit, familje e tij e dergonte vazhdimisht ne takime te veçanta, sidmos ne Shkoder. Ne Shkoder ai krijoi lidhje mjafte te mira me Bushatlit e Shkodres. Kjo lidhje filloi te forcohet edhe per shkak te mardhenieve te ngushta qe fisi i Kabashit kishte jo vetem me familjen Princnore te Dukagjinit por edhe per lidhjet qe Kabashi i Pukes kishte me: Bushatlit e Shkodres, Prizrenin, Gjakoven dhe Pejen.
Per shkak te tipareve te tij, Ismaili Laçi i pare zgjedhet per te sherbyer ne Kaçanik te Kosoves. Aty ai sherben per rreth 13 vite. Ashtu si shume vende te tjera, edhe Kaçaniku ishte Nahi. Me vone kjo nahi ishte pjese e sanxhakut te Shkupit. Nga ajo kohe e deri me sot vijon te kete ne Kaçanik kusherinje te familjes se Ded (Isuf) Laçit , madje kan arrit te ruajne edhe lidhjet , dhe sot e njohin njeri tjetrin per kusherinje.

"Sipas regjistrave ne vitin 1591 ne nahijen e Pukes kishte 23 fshatra qe kishin 355 zjarre (shtepi)..."

Sipas disa te dhenave ne vendin e quajtur Koder Hani mesohet te kete qene qendra e Dukagjinit ose  ndryshe Puka (Burimi: Muhimme defteri).

Ne fillim krahina e Pukes perfshihet ne Sanxhakun e Shkodres i cili sipas defterit "Mufasal" (regjister i detajuar administrativ dhe fiskal) Osman u krijuar ne vitin 1485 i cili ne perbeje kishte 4 kaza, te perbere nga:

Kazaja e Shkodres (E cila kishte Nahit e: Drisht, Bregu veri lindor i ligjenit, bregu i jug perendim i liqenit, Kranja, Merkodi, Malet e Shestanit, Malet e Mjet (Shengjin).

Kazaja e Pogorices (Nahijet: Podgoric, Zhabjak, Kuç, Palabardhit, Pipëri, Hot, Pult, Shal , Shosh, Nikaj Mertur, Kelmend)
Kazaja e Pejes (Nahija e Pejes, zona e Gjakoves Junik dhe Tropoj ndryshe "Alltunlia" dhe Suhogerles)

Kazaja e Bihorit (Nahit: Komnin, Komaran, Plave, Izlarjekes, Vuçiterni Prishtin, Prizren etj)

(Kjo sipas Defterit te regjistrimit te Sanxhakut te Shkodres , viti 1485, Shiko autorin Selami Pulaha, viti 1974)

Ndersa pas vitit 1888 Saxhaku i Shkodres(1) kishte keto Kaza (Qendra):

Kazaja e Shkodres

Kazaja e Tuzit

Kazaja e Lezhes

Kazaja e Pukes 

Kazaja e Mirdites

Kazaja e Krujes

Ne qendren e Kazas se Pukes ishin te vendosur ushtaret Osmane (pjesa dormuese e tyre shqiptar) te cilet siç e permenda edhe mesiper ndertuan; Kajmekam (2), Xhami, Mejtep, Mexhlis, Han (mesohet qe kan qen 3 han, njeri keto hani i Laçajve i quajtur Hani i Alis (ku ndodhet sot porta ne hyrje te shtepise se Hasan Kapllan Laçi), nje tjeter ka qene tek Xhamia e Koder Hanit i quajtur Mysafirhane), dyqan etj

Ne Kajmekamin e Pukes mesohet se kan sherbyer mbi 100 ushtare (T.Ippen). Vet Koder Hani ishte vend i favorshem qe kishte fush pamje ne cdo ane, madje ka qe thone se ishte Kala e rendesishme dhe qender. (Evlija Çelebi e quan "Yeni Kale"). Thuhet se Kalaja kishte rreth 8 apo 12 topa. Banoret e lagjes Laçaj Puke edhe sot tregojne vendin ku ato ishin te vendosur madje ne kujtesen e besimtareve mysliman kemi: "... Per te njoftuar se ka hyre koha e iftarit ne Ramazan shprazeshin topat e Kalas se Shkodres dhe te Pukes..." 

Xhamia e vjeter e Koder Hanit Puke

Per daten se kur eshte ndertuar Xhamia e Koder Hanit Puke ka disa te dhena ku; e para eshte ajo se eshte ndertuar nga Osmanet, po ashtu ka te dhena qe ajo eshte ndertuar aty nga viti 1500, apo ne vitin 1523.

Rreth vitit 1637 gjate vizites se tij ne Puke F.Bardhi permend gjendjen ne Puke (2), e cila ne ate kohe qendren e kishte tek Koder Hani, aty ku ndodhen sot gjurmet e xhamise se vjeter te qytetit te Pukes.

Ne relacionin e tij ai nder te tjera shkruan: "...Kjo qyteze ne nje lugin te madh nder male, ne mes te popujve te Dukagjinit, ne nje vend shume te bukur dhe me ujna shume te ftohte, qe ndertuar se pari prej nje turku (myslimani) te fuqishem, po thuaj sot e 90 vjet (1547). Pastaj qe rrenuar prej mirditasve, dhe popujve te Dukagjinit, qe aso kohe ishin kryengrites kunder turkut. Pastaj , sot e 29 vjet (1608) qe rindertuar prej nje turku (myslimani), nga qyteti i Prizrenit aso kohe sanxhakbe i Dukagjinit..." (Relacioni II/1965, f. 81)

Ne vitin 1662 Puken e viziton kronikani turk Evlija Çelebi .  Ne kujtimet e tij ai thote:

"Nga Ulqini shkova ne Shkoder prej andej ne Bushat , pran Pashes i cili me dha 13 mije grosh, te gjitha monedha te arta.... pastaj me fali 300 monedha floriri nje skllav spanjoll me emrin Bihzad, nje at, nje jatagan si dhe nga 10 cop florin, nje cop cohe e nga nje stof te gjithe njerezve te mi. Pasi me dha edhe disa shoqerues me vete u ndave nga Beu dhe u nisa nga Shkodra per ne Stamboll." 

(Gjate rruges Evlija Çelebi ndeshet me dy keshtjella te Dukagjinit: Muthin (kjo fortese ka mundesi te jete Deja ose Kabashi) e Jenikalan.)

Per te paren ai thote: "Eshte nje ndertim i vjeter, i cili gjendet buze lumit qe mban emrin e qytetit dhe u eshte marr venecianeve nga Fatihu me 883. Administrativisht varet nga Shkodra, ka fome katerkendore, ka kater kulla guri. Nje here ne vi, ne lumin e ketij qyteti del shume pesh, i cili eksportohet ne France. Eshte keshtjelle e forte vetem me porte. Brenda saj jane disa tepi banimi te ushtareve, nje xhami e ngritur nga Fatihu, depo ushqimi e municioni si dhe mjaft topa. Vendi sundohet nga dizdari. Qetesia sigurohet nga nje fore prej 200 vetash, te cilet jane qe te gjithe kreshnike shqiptare dhe mikpritesa besnike. Peshku, rrushi, pemet e bostanet e ketij vendi jane me emer. Njerezit duken shume te gjalle nga fizionomia dhe pamja e jashtme, per shkak te klimes se forte." 

Prej ketu u nisem ne drejtim te linjdes dhe mberritem ne Jenikala, e cila eshte ndertuar nga Fatihu 883. Edhe kjo ben pjese ne prefekturen e Dukagjinit dhe sundohet me nje subash. Ndodhet ne rreze te nje mali, eshte e ndertuar prej guri, por eshte ne prishje e siper e nuk meremetohet, pasi eshte larg kufirit dhe nuk shihet fort e nevojshme. Ka dizdarin, dhjete roje e disa topa." ("Shqiperia para tre shekujsh" fq.148)

Xhamia e Koder Hanit ka qene me minare dhe me kapacitet mbi 50 persona. Dyert dhe dritaret i ka pas ne forme harku dhe me gur te gdhendur. Sipas te dhenave ne vitin 1540 ne lagjen Laçaj mesohet te kete pasur rreth 22 deri 25 shtepi te gjitha te besimit mysliman.

Thuhet se zyrtar te ndryshem te Perandorise Osmane kane vizituar xhamin e vjeter te Koder Hanit Puke. Nder te cilet ; Evlija Çelebi e quan "Yeni kale", Ne vitin 1910 fal namaz ne xhamin e Koder Hanit Shefqet Turgut Pasha sebashku me oficeret e tij.

Me 1912 xhamin e Koder Hanit e viziton edhe Ministri i Brendshem i Turqise Adil Beu. Ne te njetin vit xhamin e Koder Hanit e viziton edhe Hasan Riza Pasha.

Ne vitin 2007 Myftinia Puke ka bere çertifikimin e tokes se xhamise se Koder Hanit me qellim rindertimin e saj ne tokat vakuf qe Myftinia Puke ka pas ne Koder Hanit Puke.

Mund te lexoni edhe kete shkrim Islami dhe Kazaja e Pukës

Pergatiti

Gezim KOPANI

Shenim:
Materiali eshte ne punim...

___________

1. Shiko librin "Defteri i regjistrimit te Sanxhakut te Shkodres i vitit 1485" te autorit Selami Pulaha, Tirane viti 1974.

2. E shikoj me vend te shpjegoj disa emertime. Disa thone se emri Puke vjen nga Ad Picaria (Stacion ne rruge). Zona eshte njohur edhe me emrin Dukagjin. Sa i perket emrit Kajmekam eshte nje emertim shteteore i kohes Osmane, i cili thuhet se eshte perdorur pas vitit 1800 , dhe disa thone pas vitit 1888.

Gjate sundimit te vete Perandoria Osmane jane bere shume ndryshuar administrative po ashtu edhe emrat e institucioneve dhe zyrtareve. Megjithate po permned vitit 1871 ku sipas rregullores per Administraten Publike ne Provinca (Vilajet) nenpunsi me i larte ka qene Guvenatori (Vali), nen vilajet Mytesarifi, ndersa ai komunal ishte Kajmekam. Ne Nahi eshte kryetari , ne nivel fshati eshte Kryeplaku i quajtur Muhtar. Ne ate kohe Valit, Kajmekami etj emroheshin nga Sulltani.

Çfare do te thote Kajmekam? Eshte fjale me rrenje arabe ku kajm do te thote: zevendes, mekembes, ndersa mekam do te thote: vend. Kajmekami kishte te drejte adminstrative mbi çeshtjen e: pronave, financave, siguris (zabtia=zabita), drejtonte Mexhlisin (Kuvendin) ne te cilin merrnin pjese te zgjedhurit qe ndryshe quhen pelq, burrat e dheut, ose te urtit. Ne permberje te kuvendit (mexhlisit) merrte pjese hoxha (qe mund te ishte Myfti ose Imam) dhe prifti (qe mund te ishte Ipeshkv ose Famullitar) i kishtes.